20 Kasım 2026, Cuma RSS YouTube'da izle
İş ve Emek

ChatGPT'yi saatte 2 dolara temizleyen insanlar.

Yapay zekâya ne sorarsan sor, sana hiç iğrenç bir şey söylemiyor. İnternetin en karanlık köşelerinden öğrenmiş bir makine nasıl oluyor da hep bu kadar kibar kalabiliyor? O temizliği Nairobi'de bir ofiste, saatte 2…

Videonun metni

Bölümde anlatılanların yazılı hâli.

Bu videoyu sonuna kadar izlersen, bir sonraki ChatGPT cevabına bakışın değişecek. Çünkü o temiz cevabın arkasında bir şehir var, bir saatlik ücret var ve gerçek insanlar var. Hepsini sırayla anlatacağım.

SORUN NE?

Önce işin teknik tarafı, çünkü her şey buradan çıkıyor. Bu modeller, internetteki devasa miktarda yazıdan öğreniyor. Forumlar, haber siteleri, bloglar, yorumlar. İnternet ise dünyanın aynası gibi. İçinde güzel şeyler olduğu kadar nefret söylemi, şiddet ve taciz de var. Model hepsini aynı şekilde içine çekiyor, çünkü onun için hepsi sadece kelime dizisi. İyi ya da kötü diye bir ayrımı yok. TIME’ın aktardığına göre ChatGPT’den önceki modeller de tam bu yüzden toksik içerik üretmeye meyilliydi. Bu yüzden OpenAI’ın bir güvenlik filtresine ihtiyacı vardı: zararlı içeriği tanıyan ve kullanıcıya ulaşmadan yakalayan bir araç.

FİLTRE NASIL ÖĞRENİR?

Peki bir yazılım “bu cümle zararlı” diye nasıl bilir? Ona örnek gösterirsin. Bir sürü metin, yanında da etiketi: şiddet, nefret, cinsel istismar, kendine zarar. Zararsız olanları da gösterirsin. Yazılım binlerce örneği gördükten sonra örüntüyü yakalar ve artık yeni bir metni tek başına sınıflandırabilir. Yani mantık gayet basit: örnekleri hazırla, makineye göster, filtre çalışsın. Ama burada küçük bir sorun var. O ilk örnekleri kim işaretledi? Bir yazılım işaretleyemezdi, çünkü işaretleyecek yazılımı eğitmek için zaten o örneklere ihtiyaç vardı. Yani birinin o metinleri okuyup tek tek “bu zararlı” demesi gerekiyordu. Hem de binlercesini. Peki kimdi bu insanlar? Neredeydiler? Ve o cümleleri okumak onlara ne yaptı?

NAIROBI

2021'in sonbaharı. OpenAI, merkezi San Francisco’da olan Sama adlı bir şirketle anlaşıyor. Sama kendini “etik yapay zekâ” şirketi olarak tanıtıyor ve elli binden fazla insanı yoksulluktan çıkardığını söylüyor. İşi yapan ekip ise Nairobi’de, Kenya’da. Ekip, ekranına düşen metinleri okuyup kategorilere ayırıyor. Metinler dediğim şey, internetin en karanlık yerlerinden toplanmış parçalar. Çocuk istismarı, cinayet, intihar, işkence gibi başlıklar altında. Ücret nedir? TIME’ın incelediği sözleşmelere göre net ücret saatte 1,32 dolar ile 2 dolar arasında. Sama bu rakama itiraz ediyor ve çalışanların 1,46 ile 3,74 dolar arasında kazandığını söylüyor. Günde kaç metin okunduğu konusunda da anlaşamıyorlar. TIME’a konuşan üç çalışan günde 150 ile 250 parça okuduklarını söylüyor, şirket ise 70 diyor. Adil olmak için şunu da söylemeliyim: o dönem Nairobi’de bir resepsiyonistin asgari ücreti saatte yaklaşık 1,52 dolardı. Yani bu rakam Kenya şartlarında sıfır değil. Çalışanlardan bazıları üniversite mezunuydu ve bu iş onlara gerçek bir fırsat gibi görünmüş olabilir. Ama mesele hiçbir zaman sadece para değildi.

İNSANLAR

Mophat Okinyi, bu ekibin kalite kontrol analistlerinden biri. 2019'da Sama’da ilk işine başlamış. Anlattığına göre saatlik 1,5 dolar civarına, her gün yüzlerce metin okuyor. Sama, çalışanlara danışman sağlıyordu. Okinyi’ye göre ise iş hedefleri o kadar yoğundu ki danışmana gidecek vakit zor bulunuyordu. Ekipten Richard Mathenge de danışmanın yeterince profesyonel olmadığını düşünüyordu. OpenAI ise ruh sağlığını çok ciddiye aldığını, Sama’yı seçme nedenlerinden birinin onların iyi uygulamalara bağlılığı olduğunu söylüyor. Okinyi’nin anlattıkları ise başka bir yerde duruyor. Eşi onun değiştiğini görmüş, sonra ayrılmışlar. Okinyi, ChatGPT’yi güvenli hale getirmenin ailesini ve ruh sağlığını yıktığını söylüyor. Çalışanlar sonradan uykusuzluk, anksiyete, depresyon ve panik atak gibi şikâyetlerden bahsetti. Bir çalışan bunu işkence diye tarif etti.

SON VE TEPKİ

2022 başında Sama, OpenAI için görüntülerle ilgili yeni bir proje başlatıyor. TIME’a göre bazı görüntüler yasa dışı kategoriye giriyordu. OpenAI bunu bir iletişim hatası diye açıkladı. Çok geçmeden Sama, sözleşmeyi planlanandan sekiz ay erken bitirdi. OpenAI’ın anlatımı şöyle: Sama’dan çalışma koşullarıyla ilgili daha fazla bilgi istedik, Sama da içerik moderasyonundan çıkacağını bildirdi. Çalışanlar ise sözleşmenin aniden bittiğini ve ruh sağlıkları kötüleşmişken evlerine gönderildiklerini söylüyor. 2023'te dört eski moderatör, Kenya parlamentosuna dilekçe verdi. İstedikleri iki şey vardı: OpenAI ve Sama hakkında soruşturma ve zararlı içeriğe maruz kalmanın iş sağlığı yasasında mesleki risk sayılması.

AYNI ŞİRKET, BAŞKA PATRON

Burada hikâye tek bir yapay zekâ şirketiyle sınırlı kalmıyor. Çünkü Sama, 2019'dan beri Facebook’un Afrika moderasyonunu da yürütüyordu. Şubat 2022'de TIME, bu ofisi anlatan “Inside Facebook’s African Sweatshop” başlıklı bir haber yayımladı. Sweatshop, kabaca emek sömürüsü atölyesi demek. Habere göre bazı moderatörler saatte 1,50 dolara kadar düşen ücretlerle çalışıyordu. Bir moderatör işin bir tür ruhsal işkence olduğunu söyledi. Bir başkası ise istifa etmeyi düşündüğünü ama bebeğinin ne yiyeceğini düşününce edemediğini anlattı. Haberin merkezinde Daniel Motaung vardı. 2019'da yüzden fazla arkadaşını örgütleyip daha iyi ücret ve koşullar talep etti. Kısa süre sonra kovuldu. Sonradan ağır travma sonrası stres bozukluğu tanısı aldığı anlatıldı. 2022'de Meta ve Sama’ya dava açtı. Habere tepki hızlı geldi. İki hafta içinde Sama, ücretleri artırmayı kabul etti. 2023'ün başında da içerik moderasyonu işini tamamen bıraktı.

MAHKEME

Haziran 2023'te Kenya’daki iş mahkemesi, Meta ve Sama’nın moderatörleri işten çıkarmasını geçici olarak durdurdu. Mahkeme, Meta’yı moderatörlerin asıl işvereni olarak gördü. Meta itiraz edeceğini açıkladı. Mahkeme ayrıca iki şirkete moderatörlere “danışmanlık” yerine tıbbi, psikiyatrik ve psikolojik bakım sağlamalarını emretti, çünkü iş doğası gereği tehlikeliydi. Eylül 2024'te temyiz mahkemesi, Meta’nın Kenya’da dava edilebileceğine karar verdi. Davayı açan yaklaşık 185 moderatör, 1,6 milyar dolar tazminat istiyor. Şubat 2026'da ise bu davalardan birinde beklenen karar ertelendi. Bu insanlar sessiz de kalmadı. Mayıs 2023'te Meta, TikTok ve OpenAI için çalışan 150'den fazla moderatör, Afrika’nın ilk içerik moderatörleri sendikasını kurdu. İşin bir geçmişi de var: 2020'de ABD’deki moderatörler Facebook’tan 52 milyon dolar tazminat almıştı. Kenya’daki dava ise aynı sorunun Amerika dışındaki bir mahkemede ilk kez sorulması.

SADECE KENYA DEĞİL

Bu mesele Nairobi’yle sınırlı değil. 2023'te Washington Post, Scale AI’ın Remotasks adlı platformunun Filipinler’de en az on bin kişiye iş verdiğini yazdı. Habere göre çalışanlar ödemelerin gecikmesinden, azaltılmasından ve bazen hiç yapılmamasından şikâyet ediyordu. Scale AI ise ücretlerin yaşanabilir seviyede olduğunu ve gecikmelerin çok nadir yaşandığını söylüyor. Nairobi’de ise Data Labelers Association adlı sekiz yüz kişilik bir çalışan örgütü var. Üyelerinden biri, kendilerini hayaletlere benzetiyor. AFP’nin aktardığına göre Kenya’da veri etiketleme işini düzenleyen bir yasa da yok. Kenya hükümetinin yapay zekâ şirketleri için asgari ücret ve ruh sağlığı desteği gibi yeni kurallar hazırladığı haberleri de çıktı.

Bu videoyu “bu filtreler olmasın” diye bitirmek istemiyorum, çünkü o filtrelere gerçekten ihtiyaç var. Kimsenin sohbet robotundan nefret söylemi ya da istismar tarifi almasını istemeyiz. Asıl soru şu: Birinin o metinleri okuması gerekiyorsa, o kişi kim olmalı, ona ne kadar ödenmeli ve ona nasıl bakılmalı? Bir dahaki sefere yapay zekâ sana tertemiz bir cevap verdiğinde, o temizliğin bir bedeli olduğunu hatırla. Ve o bedeli, sen değil, Nairobi’de bir ofiste oturan biri ödedi. Sence bu bedelin adil hali ne olmalı? Yorumlara yaz. Bir sonraki videoda, Filipinler’deki internet kafelerde çalışan binlerce kişiye bakacağız.